Het Garnalenpellen te Harderwijk.

04-08-1909

Het Garnalenpellen te Harderwijk.

 

   Op de tentoonstelling van Huisindustrie te Amsterdam is door den heer N.G.Brouwer Jr. een lezing gehouden over bovengenoemde onderwerp. Ook bracht deze heer voor de commissie van onderzoek een rapport daarover uit, waarvan het Handelsblad het volgende opnam:

    “Op het oogenblik is te Harderwijk de visscherij hoofdbron van het bestaan, doch de resultaten zijn zoo gering, dat menigeen het visschersambacht verwisselde voor het leven in de mijnen onzer oostelijke naburen. Slechts de garnalenvangst was bijzonder gunstig, evenals vele achtereenvolgende jaren terug. Het verzenden der levende garnalen levert menig bezwaar op, vooral als dit op grooten afstand geschiedt, waardoor men op de gedachte kwam ze in Harderwijk te bereiden. Doch bovendien begreep men,–vooral zij, die op korten afstand van Harderwijk woonden en ze daar te plaatse even goed te bereiden,– dat economisch uitgeputte bevolking voor enkele centen dat werk zou verrichten, wat elders beter beloond moest worden.

    “Hier komt men in de kleinste sloppen, de armste buurten, waar vaak de éénkamerige woningen ’n treurige indruk geven. Meestal verzakt, met lage deur en kleine raampjes soms één raampje, is aan de gevel reeds de voorbode van de treurige omgeving daarbinnen waar te nemen. Geheele rijen van zulke woningen, straat in, straat uit, waar of tabak gestript wordt, of sokken gebreid voor de leveranciers van die artikelen aan het leger, of garnalen worden gepeld. Voor het overgroote deel zijn het krotten, ja zelfs woningen, die in dit stadje afgekeurd werden voor verdere bewoning en waarin men nog een half jaar mocht wonen.

    “De meeste woningen hebben een klein kamertje aan de straat, doch daarachter het vertrek, dat bewoond wordt, waarin (zoo het beddegoed hiertoe nog in staat is ) het bed of de bedden worden afgehaald, waar men zich reinigt, waar men ten slotte de delicatessen bereidt. Menig vertrek heeft een afgetimmerd hoekje voor een privaat. Er waren er, waar het privaat de betimmering miste, ja er zijn er waar zelfs geen privaat aan verbonden is en de faecalién een gedeelte van de dag in een emmer bewaard blijven voor eene- of tweemaaldaagsche lediging.

    “De éénkamerige woningen ( en deze zijn er ook zeer veel aan te treffen ), bieden denzelfden indruk. In beide soorten van huisjes treedt men binnen in een vertrek, waar het ademhalen voor hem, moeilijk valt. De met vischlucht bezwangerde atmosfeer, vermengd met allerlei andere luchtjes, geeft den bezoeker eenige moeilijke oogenblikken, terwijl het gezicht op de meestal onafgehaalde bedden en bedsteden den totaal-indruk niet gunstiger maakt.

    “Zoowel mannen als vrouwen, jongens en meisjes verrichten dezen huisarbeid, terwijl de leeftijden loopen van 5 á 6 jaar tot 84 jaar.

    “Kinderen, die de zoo versterkende nachtrust wel ter dege nodig hebben bij de karige voeding, die hun deel is, die kinderen verrichten den zenuwoverspannenden arbeid van het nachtelijk uur tot schooltijd. Dan komen ze op de schoolbanken, vermoeid en slaperig. Het onderwijzend personeel verklaarde de kleinen maar te laten slapen, omdat wekken eene marteling was voor die oververmoeide kinderen.

    “De ouden van dagen zitten met stamme vingers dit werk te verrichten, wat langzaam gaat, dus waarvan de inkomsten gering zijn. Het bange leven op zee dier stoere mannen gedurende heel een leven, het sloven der huisvrouw met een groot gezin, van een karig weekgeld rondkomende, wordt beloond, bekroond, met dezen zoo slecht betaalden, zoo minderwaardigen arbeid.

    “De gestadigde arbeid van vrouw en kinderen is vaak oorzaak van overgroote onreinheid. Niet alleen aan de woning en aan de meubelen, die verraden, dat elk gebruik van water den bewoners vreemd is, maar ook lichamelijke onreinheid valt te bespeuren. Gezinnen, waar de pelsters en pellertjes een ernstige huiduitslag op het hoofd of het aangezicht hebben, behooren volstrekt niet tot de zeldzaamheden. Het gedurig krabben en wrijven verraadt bovendien de aanwezigheid van ongedierte. Vaak gaan de handjes in soms mooi blonde of donkere krullebolletjes om direct daarna de garnalen weder te pellen. De duizenden vliegen gonzen door het vertrek en hebben zoowel op de onafgehaalde legersteden als op de met garnalen bedekte tafel een aangename verblijfplaats”.

    “Deze onreinheid is voor een overgroot gedeelte het gevolg van armoede, maar ook somstijd wordt ze opzettelijk bevorderd. In een gezin,waar leerplichtige kinderen waren,werd die hoofduitslag niet bestreden, om de kleinen zoodoende buiten de bepalingen der wet te kunnen houden. Dan zijn zij heel den dag ter beschikking der ouders, de meedoogenlooze werkgevers van hun kinderen!”

    “Zooals hiervoren reeds is gezegd, is de nachtrust kort, maar bovendien zijn de slaapgelegenheden slecht. In zeer vele bedsteden trof men geen lakens of dekens aan, maar een hoop afgedragen kleeren of gedeelten daarvan. Deze massa lappen blijft dag in, dag uit in de bedstede liggen, de onreinheid bevorderende. En te midden van dit vuil trof men soms een schaal gepelde garnalen aan….ter bescherming tegen de vliegen”.

    “Als dan de visschers tegen drie uur ’s nachts thuis komt, worden de garnalen oogenblikkelijk aan de pellerij gebracht. Men noemt deze”kokerijen”ten onrechte”pellerijen”; ten onrechte, omdat in geheel Harderwijk geen ons garnalen op andere wijze gepeld wordt. Hier wordt de massa in groote ijzeren kookpotten ( dezelfde, waarin men ten platten lande veevoeder klaarmaakt ) gekookt en tegen half vier, vier uur staan de pelsters reeds te wachten met een emmer om eene hoeveelheid mede te nemen. Dan naar huis, de garnalen op tafel uitgespreid, de kinderen, waaronder van 5 á 6 jaar, uit bed of bedstede getild ongewasschen aan den arbeid. En als de kleinen, nog te slaperig, onder het pellen indommelen, dan wordt vaak moeders hand gedoopt in eene kom met water om ze wakker te sprenkelen. Voor het vertrek van den eerste trein naar Amersfoort en Utrecht worden reeds de gepelde garnalen weggebracht, wat voor twaalf uur een paar maal geschiedt. De kleinen worden tegen acht uur aangekleed en gaan dan naar school om te leeren of te slapen. Vaak worden ze thuis gehouden onder een of ander voorwendsel, dan wordt er dapper gelogen en de kinderen leeren het liegen reeds vroeg aan, wat een der klachten onder vele is van het onderwijzend personeel, te Harderwijk. “Zeer vele gezinnen pellen in de wintermaanden niet, wanneer de vangst op de Zuiderzee niets bedraagt. Even wel zijn er, wier werkgevers in de wintermaanden de Noordzee garnalen betrekken, waardoor bij hen het garnalen pellen gedurende het geheele jaar geschiedt. Zoowel de wintermaanden als de middagen en avonden na het garnalenpellen in het overige gedeelte van het jaar, werden tot voor kort benut voor een even verderfelijken huisarbeid, n.l. het tabakstrippen.

    “Het strippen van tabak geschiedde in dezelfde vertrekken, op dezelfde tafel, wat al even ongunstig is voor de garnalenpellerij.

    “Het loon voor het garnalenpellen is zeer, zeer schaarsch. Een halve kilogram garnalen is eene beduidende hoeveelheid, honderden beestjes moeten hiervor gepeld worden, terwijl het loon slechts 8 centen bedraagt. Naturlijk vindt men handige en minder vlugge pellers, doch gemiddeld zullen eene moeder met een drietal kinderen van 4 uur tot 12 uur daaraan werkende, terwijl een tweetal om 8 uur naar school gaat 2  k. g. pellen Afhankelijk van de grootte der garnalen is ook de productie; de schade der slechte vischvangst drukt dus geheel op den huisarbeider, wiens loon door langere bewerking van dezelfde hoeveelheid daalt. Doch gesteld een normale afzet van 2 kilogram daags, dan hebben 2 personen elk 8 en 2 personen elk 4 uur daaraan gearbeid. Deze 2 kilogram gepelde garnalen vorderen eenen arbeid van 24 uren. Een schitterend uurloon mag 1 1/3cent toch zeker niet genoemd worden.

    “Zóó werken honderden menschen en kinderen in Harderwijk; voor enkele centen wordt het wel en wee der kinderen, het komend geslacht opgeofferd. Door deze bereiding in huis van een der fijnste delicatessen, wordt onze volksgezondheid in gevaar gebracht. Enkele gevallen van besmettelijke ziekten in die gezinnen…..in geheel Nederland staat men voor hare verspreiding met de daaruit voortvloeiende ontzettende gevolgen. Kinderen, wier hoest deed denken aan den zoo ergen kinkhoest waren hoestende aan den arbeid, terwijl de gepelde garnalen een deel van het weggeproeste speeksel deelachtig werden.

    “Wel worden de gepelde garnalen afgespoeld in water met zout en (vermoedelijk, want dit heet een geheim ) met boorzuur ( sal sedativum ), doch deze spoeling biedt geen waarborg voor de gevaren, waaraan het publiek wordt blootgesteld; geen voldoende wegname van datgene, wat in de gepelde garnalen door onreinheid komt.

    “Het aantal werkgevers bedraagt 6, welke, zooals hierboven werd medegedeeld, alle garnalen in huisindustrie laten bereiden.

    “De eenige weg, welke ingeslagen behoort te worden, is een verbod van deezen vorm van huisarbeid en overbrenging daarvan naar lokalen, waar reinheid den boventoon laat gelden, zoowel ten opzichte van het daar werkend personeel als localiteit. De immoreele, verwoestende kinderarbeid wordt hiermede voldoende bestreden, overmatig vrouwenarbeid tegengegaan en de algeheele volksgezondheid niet meer door deze artikelen in de waagschaal gesteld.

    “Ons rest slechts als antwoord op de bewering van eene autoriteit te Harderwijk, n.l.”dat deze garnalenpellerij een zegen voor de gemeente was”te constateeren, dat ze is volgens onze meening “een schande voor Harderwijk, een vloek voor het land”.

    Of er aan de waarheid van het bovenstaande voor ingewijden ook nog wat valt af te dingen?

    Zeker is het dat er in menig gezin bij het pellen van garnalen de grootste zindelijkheid in acht wordt genomen en de kinderen wel eenige uren des daags met dit lichte, gemakkelijk werk worden bezig gehouden, maar niet ten koste van hunne gezondheid. Juist door deze centen, in verloren ogenblikken verdiend, krijgt menig kind een extra boterham of kleedingsstuk.

    Voor deze gezinnen zou een verbod op het garnalenpellen als hun industrie te betreuren zijn.

    Daarom rijst bij ons ook de vraag of het niet veeleer ten goede zou werken, wanneer het thuis pellen onder uiterst zindelijke omstandigheden, bleef gehandhaafd, terwijl er door gezondheidscommissie of politie op toe wordt gezien, dat de bepalingen der kinderwetten niet worden overtreden.

    Waarschijnlijk is het gevolg van deze bekendmaking, dat de vraag naar gepelde garnalen zeer verminderen zal, waardoor voor Harderwijk een bron van inkomsten zou ophouden te vloeien. Voor belanghebbende is het dus zeer gewenscht een oplossing te vinden, die de toestand “in ’t reine”brengt.

XXXXXXX

 

Dit bericht was geplaatst in Verhalen bundel.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *