Noar de Franse schoele en kwekeling

 Noar de Franse schoele en kwekeling.

 

Uut – eleerd op de schoele an ut Academiestraotjen,gong ik noar de Franse schoele. Wat mulo hietten, was toen as kopschoele verbonden an een van de gewone schoelen, “school C” an ut karkplein te beginnen met de zeuvende klas. De boas van ut hele spul was meneer L, een klein dik mannetjen dee de wiend d’r onder had. As ie je ankeek, gong ut deur je marg en been. Dat de klajes klein waren bewiezen twee portretten uut negentienzeuventien: op de ene foto stoan twoalf, op de are mer elf kiender. Ut hoofd was tegeliek directeur van de normaallessen, mer gong juust noar de West, toen ik, noa een klein examentje, ik zat toen in de achtste klas van de Franse schoele, veur onderwiezer gong leren.

De lessen veur de kwekelingen wieren in de zelfde klassen van dat gebouw egeven en zo hadden wielu, les van kwart over twoalf tot kwart over een en saves en ’s woensdagsmiddags. Dat most ook wel, umdat de lesgevers hoast allemoale hoofden en onderwiezers waren uut de stad en umgeving, tot uut Niekark toe. En neet van de minsten.

Stuk voor stukzou ik ze uuttekenen willen. Dan zou ik beginnen met de man dee ons zang – en muziekles gaf: G.P.B. As iemand dee neet bang hoeft te wezen veur zien gezang, neumden ie z’n eigen: G.Piepertjen B. Kon ik mer tekenen, zoas ie met zien onofscheidelukke klarinet de wiesjes veurspeulden; an de guitige ogen achter de lorgnet ontgong niks heur. Veur de toonladders had ie ezelsbruggetjes um nooit te vergeten, mer ik kan ze in ut Harderwieks neet weergeven. We zongen twee of driestemmug de hele bundel: kun je nog zingen, zing dan mee! En menig liedjen in de trant van: ik had er m’m liefje naar huis toe gebracht en kuste voor ’t eerst haar een goede nacht! Dat wil er wel in as je zo’n zeuventien, achtien binnen! De borst veuruut, schouwerkeep um, flambard op zien dikke heufd, stevenden ie menug keer langs de Diepe Gracht noar zien geliefde harremenie um zien partijdjen mee te blaozen, want ie kon d’r wat van! Een mooie kerel, een figuur!

Zo druk en singelier de zangman was, zo rustig en nuchter was de natuurkundeman. Linkerhand in de broezak, de rechterarm op ut kachelscharm, een gewoen brilletjen op, gaf ie met zien zwoare stem veur zo’n klein mannetjen les.

Wat een planten heet ie ons eleerd en zien natuurkundugge proeven had ie goed veur mekare. Elke aved brocht ie zien verslag veur de Bilt op de post: je konnen je klokjen d’r geliek op zetten. Hoe vake ook in zien tied de krujenierswinkel in de Smeepoortstroate van bewoener verwisselden, hie bleef ut huus trouw en wier mee over – enomen. “Net een poes,”zee d’ie zelvers. Eerst had dat vienden van een kamer neet willen lukken: in de Schoenmakerstroate had ie al wat ehuurd, toen ie d’r weer van of zag. De man in kwestie zat dat niks lekker, umdat ie d’r al een nie kleed op ekocht had. Gelukkig kreeg ie een andere kostganger en toen dee’s ziek was, kwam meester D. um opzeuken. Ut was in de veuraved en ut licht was nog neet an, toen de kostboas op ut klingelen van de bel noar veuren kwam. “Wie kan ik zeggen dat d’r is?” “Dalhuizen”klonk een zwoare stem…..Veerder kwam ie neet, want ut wier de kostboas zwart en rood (van ut nieje kleed) veur de ogen en met zien eigenoardugheid um de medeklinkers allemoale scharp uut te spreken, wees ie noar de deure met de woorden: “Pi jie Talhuzen, tan mien deur uut!”

Een heel apart element in de lessen vormde dokter Timmers dee ons de wiesheid bie mos brengen wat hygiene was. Zeg dat mer ’s op z’n Harderwieks. Ut gebeurden nog wel ’s dat tie neet kwam, umdat ie veur een noodgeval weg most, mer as ie kwam was ut de meuite weerd, al was ut neet precies hygiene. Dure namen wisselden of met de malste annekdotes. Mer wat ie ook zee, deur alles heen bleef de keersrechte, riezugge man met ut fienbesnejen gezicht, zien deftugheid behouwen. Loater heb ik um in Baarn nog’s op – ezocht.

Dee lessen van de dokter kregen we pas in de vierde, de hoogste klas. Een poar dagen stonnen we dan zelvers veur de klas um ut vak te leren met vallen en opstoan. Dan ston je veur de banken um saves weer d’r in te zitten. Wier ik d’r dan’s uut estuurd um mien gedrag, dan zee mien voader schriftuurluk: “Een ander lerende. Leert gij uzelven niet?”

In dat zelfde joar nammen de tekenleroar Vermeer en meneer Dalhuizen ofscheid wegens pensioen. Onderleiding van G.P.B. hebben we ze toe – ezongen en de directeur, meneer van de mey, heet ze toe – esproken, woarvan ik allene nog weet dat ie ut had over de “wapperendeharen”van iemand dee non een koal heufd had. Ik zie um nog veur mien: hie maakten altied meneuvels met zien handen of – t – ie een droad deur ut oog van een oald stak en streek elk pluusjen van zien blauw sjeviot pak.

Ik bin de enugge eweest dee as oud – leerling van um, op de Franse schoele en de normaallessen, deleste eer bewezen heb en een woordjen esproken in ut crematorium van Dieren, veule joaren loater. Want ik heb veul an um te danken en an al dee anderen, onderwiesminsen in hart en nieren; ik eer hun noagedachtenis….

In 1881 opgericht wieren de Normaallessen in 1923 vrie onverwacht stop – ezet. Een poar joar eerder slaagde ik veur onderwiezer en jonges – en jongelingsjoaren waren voorgoed veurbie….

Woar ik ook eweest bin, “’t Still stadje aan de Zuiderzee”leeft voort in mien herinnering.

EINDE

Xxxxxxxxxxxxxxxxx

Deze serie prachtige verhalen hebben afgedrukt gestaan in het “Schilders Nieuwsblad” in het jaar 1971. Deze zijn door mij over getypt om een compacter geheel te krijgen. Er rest mij nog, u enkele reacties te laten lezen uit die dagen.

 

Reacties van lezers op

“…jonge jaoren in…”

Harderwijk vergeten, dat nooit….!

 

De redactie vraagt me in te gaan op een brief uit Zutphen van twee families die al veertig jaar Harderwijk uit zijn, maar nog schrijven: “Harderwijk vergeten, dat nooit!” en “Wat is er toch dat ons zo aan het stadje bindt?”Er staat ook dat “de jongens van Zonnestein”hun huis in Zuid – Afrika HARDERWIJK hebben genoemd en van een functionaris die slechts zes jaar inHarderwijk was, maar verteld: “Mijn vrouw woont hier, maar ze leeft en denkt in Harderwijk!”

Twee typeringen staan er in de Zutphense brief die ik graag overschrijf: Ook zie ik burgermeester Kempers het Kerkplein oversteken( hij woonde tegenover het kinderhuis in het huis met het leien dak ) als hij naar het stadhuis ging… en mevrouw Kempers met die mooie witte krullen en altijd in het paars gekleed”( ze had op straat een witte voile voor ) “En dan dokter Timmers onze huisdokter, vergroeid met Harderwijk, altijd de sigaar aan, bril op, altijd vaderlijk”. Hij was ook onze huisarts en in mijn laatste stuk no.32, zult u nog van hem lezen.

“Jammer dat die mooie huizen van dokter Penning en de familie Tiemens met die mooie deuren en marmeren gangen zo in verval raken”, verzucht de briefschrijfster, mevrouw Veltmaat – prins.

In een brief van een 82 – jarige Harderwijkse wordt vermeld, dat niet de heer Van Pesch in Flevo – Rama woonde, maar de griffier Bijl de Vroe. De schrijfster kan het weten, want ze heeft daar gediend. Ik wist dus wel dat het kantongerecht er iets mee te maken had, maar het is goed dat geen onjuistheden de geschiedenis in gaan. De schrijfster kon ergens ( geen namen noemen, vraagt zw ) F 60,- per jaar verdienen maar ging in betrekking in Hilversum waar het f 90,- kon lijden.

Eerste brief

In verband met de komende weken, lijkt het me aardig nu een stukje over te nemen uit de eerste brief die ik over mijn artikelen kreeg. Ik had er eigenlijk ook over willen schrijven: over sinterklaasetalages van de bakkers, waar we met een stelletje jongens ging vragen of we mochten kijken: er was een hele kamer voor ingericht! Meer kijkers dan kopers als we waren, zaten de meesten overal met hun vingers aan en waren de bakkers niet zo gek op die belangstelling. Nu het kostelijk stukje van mijn schoolgenoot:

“Mer wat hadden we toch altied een schik met Sienderekloas. Dan gong je al weken veur de tied saves vragen: “Juffrouw, mag ik ’s kieken?”Met Aart Mons zouwen we ook ’s goan kieken. We waren al een keer of wat wegestuurd. Ik docht: noar van Asselt, doar is ut mooi stil. Wulie bellen, we zaggen niks. Doar kwam van Asselt ansloffen. We zeien: “Meneer, maggen we ’s kieken?”- “Ja zeker”, zeit ie, “kom mien mar achteran” Gang deur, trapjen op, weer een deur los….doar lag zien vrouw in bed, dee had een kiendjen ekregen. Wie mochten ut kiendjen zien. We zeien teugen mekare: “Doar hei je ook neet veul an!”

Mijn briefschrijvers “hopen nog vele malen van de stukjes te mogen genieten”- “We vinden het heerlijk en kijken met verlangen naar de krant uit”- “Ook de foto’s doen ons deugd”. Het laatste was mogelijk door de volle medewerking van het Gemeentehuis, het Veluws Museum en de heer Rietveld. Op deze plaats hiervoor nog eens mijn dank daarvoor en voor alle waardering.

P.S.  In mijn stuk van 28 oktober zijn de beginwoorden weggevallen. Er moest staan: In de kamers van mien herinneringen loop ik as op de tejen ( tenen ) ….

 

6 – 12 – 1971

Zo kon het nog in 1910 maar gelukkig nu niet meer….

Overveluwse vogelvangers.

Een nauwelijks aanlichtende najaarsmorgen verdringt nog niet het duister van het Blauwververssteegje, doodlopend tegen de zware zeemuur in Harderwijk. Juist waar in 1913 het “Kemperspoortje”zou komen, staan twee kleine huisjes. Zacht wordt de klink van het woninkje opgelicht en twee mannen gaan het krot ernaast binnen, waar een wonderlijk bedrijfje is gehuisvest. Rondom een potkacheltje liggen netten opeen, staan grote ronde zeven met een bodem van ijzergaas en zijn dorre elzenstruiken opgetast en …zijn rekken aangebracht met heel kleine vogelkooitjes, door lappen afgedekt. Ternauwenood vinden nog twee platte kruiwagens hier een plaats die nu naar buiten worden gereden en opgeladen met het genoemde materiaal. Van de “kouwtjes”gaan ook enkele mee met de nodige lokvogels erin.

Het kruiszeel wordt om de schouders en de handvaten geslagen en de kruiers die zwijgzaam op weg gaan, slaan in de Vijhestraat het Kazernesteegje in naar de Boompjeswal. Langs het voormalige Badhuis komen ze in de Wersteeg. Helemaal bij de “Achterse Wei”, waar de bremstruiken met enkele elzen eindigden, wordt afgeladen en komen dingen voor de dag die bij nadere beschouwing belijmde stokjes, de zgn. liemegardjes, en “broekjes”voor de lokvogels blijken te zijn.

Als slagnet en zijnetten worden opgesteld, blijkt alles al pasklaar te zijn met de bestaande grondgaten. Deze plek in de vogeltrekroute is wie weet hoe lang al in gebruik! Na een proef met de treklijn wordt spaarzaam zaad op de baan gestrooid en terwijl de ene vogelaar de schuilplaats in orde maakt, worden onder een zeiltje vandaan de lokkers uit hun kooitjes gehaald en hun fragiele pootjes door de broekgaatjes gestoken. Gewone vinken, kepen en groenlingen zijn het en ze worden met touwtjes aan stokjes in de baan vastgemaakt. Hun vrijheid is maar zo kort als de touwtjes lang zijn en hun wanhopig gefladder geven ze afgetobd op. Nu worden nog de oude elzestruikjes in het verlengde van de levende elzen gezet en kruiwagens en overgebleven spul verdekt en verdoken in het verste kreupelhout. Het spel kan nu beginnen…..

Met een dikke tabakspruim achter de kiezen turen de “Sijsjeslijmers”naar zee en ze houden intussen het gedrag van hun lokvogels in de gaten. De omgeving van Harderwijk is een belangrijk stuk in de eeuwenoude trekroute langs de Zuidwal. Met een hele afstand in de vleugels zijn de vogels tuk op wat voer.

Opeens is de aandacht sterker gespannen: de lokvogels gaan weer fladderen en piepen en “de vogelaar op bedriegen uit, de vogel lokt met zacht gefluit.” De blikken gaan beurtelings naar de lucht en de baan, wel op vijfentwintig meter afstand, en nog onverwacht strijkt een groepje op de baan neer en in de struiken, als een wervelwind gevolgd door een grote zwerm, weer opvliegend en neerkomend, enkele al vechtend om het voer. Op dit ogenblik heeft de oudste der mannen gewacht met het trektouw al om de pols geslagen en met een forse ruk is het “hebbes”. “Dat zijn er heel wat”, mompelt de andere.

“Gelijk de vogels gevangen worden door het boze net…”zegt de bijbel reeds. Zo uit de vrije lucht en de verten voor ogen, liggen de slachtoffertjes gevangen, sommige als versuft, andere met zielige pogingen om door de mazen te komen. Maar daar zijn de menselijke reuzengestalten al en met hun grove knuisten grijpen ze de verenhoopjes, soms bij twee tegelijk en bergen ze in de zeven, waarvan het bovennetje wordt dichtgeknoopt als ze tjokvol zijn. Dan komt het laatste bedrijf. De elzenstruikjes worden nagekeken: Sijsjes en putters worden van de lijmstokjes geplukt en bij de andere buit gevoegd. Uiters tevreden besluiten de mannen het hierbij te laten: er kan niet meer bij ende diertjes moeten toch worden opgekooid en van het nodige voorzien voordat hun lot wisselt.

Dat de vogelmarkt van Amsterdam bij de vogelhandel uit Harderwijk een belangrijke rol speelde, blijkt uit een Avifauna van Harderwijk in 1924 samengesteld. Herhaaldelijk komen bij het bewijsmateriaal de woorden gevangen en buitgemaakt voor en de Amsterdamse vogelmarkt wordt daarbij meermalen genoemd.

Gelukkig maakte de Vogelwet van 1930 een einde aan dit eeuwenoude bedrijf, dat niet alleen om den brode, als bij bovengenoemde mannen, maar eerder ook als verstrooiing werd uitgeoefend door hoge kringen. Een einde in ons land, helaas nog niet zuidelijk van ons.

P.Poorter.

Baarn.

P.S. Mede naar gegevens van C.C. van den Bergh, Amsterdam, klassegenoot op de “Franse School”.

 

“Is mien uut ut hart egrepen”

Beste Piet

Dee stukjen “jonge joaren uut ons Zuderzeestadjen, no 3” is mien uut ut hart egrepen. Ook ik heb mien jonge joaren in dat stadjen doorebracht. “k Woonde in de Donkerstroate ( een poar huzen van joe af ) en met joe ben ik op de Franse schoele eweest, ja, nog starker,wie hebben soamen in de 6e klas klas ezeten. Dat loatste stukjen over die veugeltjens kan ik geheel onderschrieven, want in mien vakanties gong “k voak mee met 2 veugelvangers. We gongen dan noar een wieland aan de Weisteeg, vlak bie ut “groene punt”. En krek doar, alsof ze doar berich van hadden ekregen, werden de elzenboompjens ezet metde liemegarden; kwam er dan een koppel veugeltjens, die op trak woaren, van uut zee, um op ’t land even uut te bloazen, dan streken ze krek op die boompjens. Die veugelvangers, ze woenden in ut steegen bie Trui Wallis, ( woar in 1913 ut “Kenperspoortjen”is emaakt), woaren niet veur één gat e vangen, ze hadden ook nog ’n slagnet bie zich. En de veugels die neet in de boompjens neerstreken, werden krek ut slachtoffer van ut nare net. Ze wieren dan in een sortement zeef met een net er over henen edoan en noar huus enomen. Zo vlug mogelijk wierdeen ze ezonden noar, ik geleuf, Amersfoort of Utecht, ik dorst natuurluk neet te vroagen woar ze nou iegenluk noar toe gongen: doar wat waarschienluk wel een persoon die alles opkocht veur de veugelwinkels. ‘k had schrikkeluk meelij met die veugels, want die vlogen wel zo vlogen wel zo schrikkeluk noar toe gongen; doar was soms vol met bloed zat. Over die kooitjens wierden dan doekjes edoan en dan woaren ze, en dat was ut wonderlukke, helemaal stille.

Ut was veur die tied in de stationsloods van Harderwiek een drukte van belang. Umdat die veugeltjens zo spoedig mogelijk verzonden moesten worden, was ut “ielgoed”, doarveur moesten een sont formulieren worren inevuld. Voak kwamen dan de karren van Hieten, hoogbeladen met pas emaakte manden en de Bunte met z’n manden met vet oan, die ook verzonden moesten worren; die karren woaren meestal bespannen met honden. Bie al die drukte ook nog ut geblaf van verschiedene honden. En je bofte als twee hondekarren op de stationsweg elkoar tegen kwamen ( de ene leeg van ’t station en de andere nog vol noar ’t station ) dan wat ut geblaf van je welste en was er heel wat stuurmanskunst veur nodig um elkare te passeren, want die dekselse honden wilden wel op mekare invliegen. Begriepeluk woaren dat veur ’n schoeljongen van 12 – 13 jaar, momenten die je volle belangstelling hadden, welke, mien tot op de dag van heden nog zijn bie – ebleven.

Met belangstelling volg ik de rubriek van Piet Poorters en ben benieuwd noar een volgend stukjen.

P.S.

Met het koken van liem veur de garde gongen die twee veugelvangers zeer geheimzinnig te wark,ben doar niet precies achter kunnen komme; zeker een beroepsgeheim, moar ik meen te weten, dat de nog te bewerken liem uut Duitsland kwam.

C.C. van den Bergh,

Marnixplein 2 – 1,

Amsterdam – C .

 

Antwoord aan De Heer. Poorter.

 

In Schilder’s Nieuwsblad van 29 – 8 vraagt de heer P.Poorter zich af waar het woord kakuilseling vandaan komt.

Misschien is dit als volgt te verklaren. Met kakuil is waarschijnlijk bedoeld de ransuil: van deze vogel werden immers de uitbraakselen, de z.g. braakballen, aangezien voor uitwerpselen. Het woord seling of sling zal wel als dialect – woord verwant zijn met het Duitse Schlinge = setrik, evenals Schlange = slang, Schlippe = slip enz. “Wielu dreien doarvan een stevugge ringe” schrijft dhr. Poorter. Welnu, dreien of strengelen betekent precies hetzelfde als het Duitse Schilingen. Het gaat dus m.i. om een gebruik als dat wat destijds in dezelfde rubriek werd beschreven, n.l.het “sijsjes lijmen”. Maar terwijl dit laatste nog in de periode bekend was, leefde het “uilen strikken” blijkbaar alleen nog maar in het jongensspel voort.

E.E. Pot.

Oranjelaan 53

Harderwijk.

 

 

Dit bericht was geplaatst in P.Poorter verhalenbundel.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *