Oudheidkundig Jaarboek deel3

 

 

OUDHEIDKUNDIG  JAARBOEK

Juni 1923

F.A. Hoever

 

Mededeelingen omtrent de monumenten van Harderwijk.

3. Monumentale gebouwen

Groote Kerk

 

Buiten de Luttekepoort stond de eerste kerspelkerk van Harderwijk, gewijd aan de H. Nicolaas. In 1415 werden toren en klokken dezer kerk door brand zwaar beschadigd en op last van den hertog en bisschop afgebroken, terwijl de kerk zelf in 1524 of later gesloopt is. Hertog Reinald gelastte niet alleen het afbreken van den toren, maar ook met toestemming van bisschop Frederik den herbouw “met alle sijne byhuysen” binnen de veste Harderwijk(1). Reeds vóór 1415 was men echter reeds bezig met den bouw der tegenwoordige kerk, voor zoover zij thans tot ons gekomen is, die stellig in 1451 voltooid was.

Op 25 of 26 September 1566 beval de raad den gilden hunne altaren en beelden in de Groote kerk op te ruimen. Hierop had de Beeldenstorm plaats. In den aanvang van 1567 werden de kerkglazen,versierd met voorstellingen van Christus en Heiligen, vernietigd en in November van dat jaar de verdere beschilderde kerkglazen ingeworpen.

De tegenwoordige Nederlandsche Hervormde kerk was vóór de Hervorming gewijd aan O.L.V. Deze bakstenen kerk met spaarzaam gebruik van zandsteen bestaat uit een driebeukig schip uit het einde der 13e eeuw, waartegen in den aanvang der 15e eeuw aangebouwd werden een dwarspand en een met vijf zijden van een twaalfhoek gesloten koor met omgang, waarlangs drie Noordelijke en drie Zuidelijke kapellen tusschen de contreforten. Vier traptorens, een aan elke zijde bij het begin der sluiting van het koor en een aan elke zijde tegen den Westmuur aan het dwarspand. Aan de Zuidzijde vindt men de gerfkamer, die in 1837 gewijzigd werd en bijgebouwtjes. Blijkbaar is men van plan geweest de oude gedeelten der kerk te vervangen door nieuwe in den geest van koor en dwarspand. In de Westmuren van de dwarsarmen vindt men aanwijzingen van het voornemen tot aanleg van smalle kapellen langs de zijbeuken. Dat de kerk den toren mist en alleen een gedeelte van het schip bezit, vindt zijn oorzaak in den torenval op 28 Januari 1797. De toen nederstortende toren nam een stuk der kerk mede. De herstellingswerken, hoofdzakelijk het optrekken van een afsluitmuur in het Westen, werden grootendeels bekostigd door Mechteld en Frederica Henriette van Westerveld tot Essenburg.

De hoofdbreuk is met een gestucadoorde zoldering overdekt, de zijbeuken elk met twee steenen kruisgewelven. De kruising in het dwarspand en het er vóór gelegen koor zijn veel breeder dan de middenbeuk van het oude schip.

Aan de kruising met netgewelf sluiten ter weerszijden drie vakken met netgewelven aan. Het koor bestaat uit twee vakken met netgewelven overspannen, het Oostelijke vak en de koorsluiting zijn van een stergewelf voorzien.

In aansluiting aan het eerste gewelftak ten Noorden en ten Zuiden van de kruising is de kooromgang met kruisgewelven overdekt. In het verlengde van de drie gewelfvakken in het koor vindt men aan iedere zijde de drie koorkapellen.

De sluitsteen van de kruisgewelven in de Oostelijkste Koorkapel ten Noorden en ten zijden vertoont een wapenschild met een arend. In de koorsluiting vormen die kapellen diepe nissen. In het dwarspand en koor liggen de gewelven even hoog in den kooromgang en de kapellen lager. De ribben komen of samen op kraagsteenen met bladmotieven of op de pijlers met bladkapiteelen.

In het koor vindt men een hoog gelegen omgang – triforium –  ,waarboven in de buitenmuren ramen zijn aangebracht. Onder het witsel der gewelven is nog schilderwerk aanwezig uit 1560 en 1561. De ramen zijn thans alle van hout en met groote ruiten gedicht, toch vindt men nog nagenoeg overal de oorspronkelijke raamvormen terug.

In de vier torentjes bevinden zich wenteltrappen. Opmerking verdient, dat de trap van den Noordelijken toren bij de koorsluiting van buiten en die aan de Zuidzijde van binnen bereikbaar is, terwijl dit bij de Westelijke torens in omgekeerden zin zou plaats gehad hebben.

De beer aan de Zuidwestzijde der kerk springt minder uit dan de andere. In verband met den steen aan de onderkant met het opschrift: “Anno 1647. Spygelt u hieran vrouw ende man” heeft men hieraan verschillende beschouwingen verbonden. De mindere voorsprong staat echter in verband met den nauwen doorgang, terwijl de steen van elders hier is ingemetseld.

De twee ontsierende portalen aan de Kerk – of O.L. Vrouwenstraat en de Korte Kerkstraat zijn in 1869 gebouwd. Een steen met opschrift herdenkt de gevers.

In de kerk vindt men verder:

Een eikenhouten preekstoel in 1614 door Jan de Waal en diens zoon vervaardigd, waarvan echter alleen de kuip en het klankbord nog over is(2). In de lijst van het klankbord leest men: “Jac. I, vs. 24: Ontvangt met sagmoedigheit ’t woord, dat in u geplant wort, ’t welk uwe siel can salich maken. Anno 1620”.

Mevrouw. de Wed. Brandsen, geb. Nuck, schonk in 1723 den gegoten koperen voorlezerslessenaar.

Het orgel werd in 1826 door de gebroeders Bäts te Utrecht vervaardigd(3). In 1891 onderging het belangrijke herstellingen door J.J. van den Bijllaerdt.

In de kamer der kerkvoogdij hangen de schilden, afkomstig van de twee koperen kronen, die eens in de kerk hingen. Van de eene kroon zijn drie gegoten koperen schilden aanwezig met opschrift en jaartal 1723. Van de tweede kroon drie beschilderde metalen schilden, uit 1660.

Verder vindt men nog: een O.I. gewasschen slechte perspectief teekening met het opschrift: “Kerk en toren van Harderwijk vóór den val van 28 Januari 1797, een dergelijke teekening met den toren voor de helft over de lengte ingestort met een gedeelte van het schip ook ingestort. Het onderschrift luidt: “Cppie naar J.P. V. Santen,1797”en nog een dergelijke teekening.

Een met figuren beschilderde ijzeren geldkist uit het einde der 17e eeuw zonder onderstel, met twee hangsloten en in het midden een slot.

In de kerk liggen een aantal belangrijke zerken, waaronder een altaarsteen aan de Zuidzijde bij het orgel en een rooden zandsteenen deksel van een doodskist uit de 13e eeuw in het Zuidelijke dwarspand tegen de Zuidelijken muur.

Het nachtmaalszilver bestaat uit vier gladde bekers met parelrand, dagteekenende van 1775. Bovendien heeft de gemeente nog twee bekers der voormalige Fransche gemeente. Op deze is gegraveerd een tempel staande op een rots, waartegen de golven slaan, aan de kim gaat de zon op. Inschrift: “Semper immota resistit S. eccl. Gal. Belg. Harderov”.

Twee ronde en twee vale schotels, een vierkante schotel en een kan. Alle stukken zijn voorzien met het familiewapen en het opschrift: “gegeven tot Gods eer door M. en F. van Westervelt tot Essenburg aan de kerk 1794”. Een zilveren doopschotel uit het einde der 17e eeuw, afkomstig uit de Fransche kerk heeft het opschrift enz. zooals bij de bekers dier gemeente boven vermeld. Het kerkzegel der gemeente stet voor een lam in een wapenschild, met het opschrift: “Ecclesia sequitur agnum. Sig. Eccel. Hard”.

Grafzerken. Onder de zerken vindt men er met wapens van Jan van Vijberghe (1531), Jan Huybertszoon, schout van Amsterdam(1540), Henric Janzn van der Wal(1593), Hendrickien Nebbers, huisvrouw van Arent van de Wal(1601), Machtelt Elberse, huisvrouw van Jan Willemsen van de Wal(1602) en haren man,Jo…. Truida Marissen Pannecoec(1605), Anna Sweers, huisvrouw van Phillips van der Hede(1626), Juffrouw Alithea van Wijnbergen, huisvrouw van Hal(lewijn)(1627, onder de banken), Aalt Jansen (1634), Johan van Halewijn (1644), Marike Kersens(1647) en Margaretta Tork, huisvrouw van Arent Noyen(z.j.)

  1. Vóór den bouw van O.L.V. kerk lag echter binnen de stad het Gasthuiskerkje. Dit Geertruiden – Gasthuis of de Beijer komt reeds in 1354 voor.
  2. In 1873 werd het tegenwoordige onderstel aangebracht, tevens verving men toen den steektrap, van achteren, door een wenteltrap, op zijde.
  3. Het oude orgel uit de Groote Kerk werd in 1539 door kerkmeesteren geschonken aan het Minderbroeders – convent. Later, in 1645, werd het orgel in de Groote Kerk door Mr. Goltius met verscheidene registers vermeerderd.

XXX

 

Dit bericht was geplaatst in Oudheidkundig jaarboek juni 1923.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *